ԳՅՈՒՂԻՑ ԳՅՈՒՂ - ՄԱՍ 5

Ցավոտ է, ինչ խոսք։ Նույնիսկ մտքում գուցե կշտամբենք, թե բա ոնց չգիտեք Հայաստան է, թե ոչ։ Գյուղը Արաքսի ափով վերջին գյուղն է, որտեղից ուշադիր նայելիս պարսիկ վարորդների հագուստի գույնն ու  ձևն էլ կտեսնենք։ Քաշաթաղի հարավը կորցնելուց հետո մյուս կողմում հայտնվեց Ադրբեջանը։ Գյուղը գրունտային վատ ճանապարհով մի կերպ միանում է Մեղրի֊Շիկահող֊Կապան մայրուղուն, տրանսպորտ` բնականաբար չկա։ Գուղում մոտ մեկ տասնյակ աշակերտ են սովորում, որոնց պայմանականորեն ասած մնացած երկու միլիոն 999 հազար 990 հայաստանաբնակ հայերով կարող էինք աչքի լույսի նման պահել, բայց ավաղ` անգամ տարրական կրթության իրավունքը չենք ապահովում` անգլերեն, ռուսերեն, ֆիզիկա ու էլի շատ առարկաներ` առանց ուսուցիչ։

Ոնց էձ պիտի զգա այդ գյուղացին, կտրված ու մոռացված։ Այո, մոռացված։ Քանիսը կգիտի ներսից Նռնաձորի գոյություն, կամ էլի զուրը, քանիսը գնացել է այնտեղ։ Լռություն։

Կարելի է ասել հեռու է։ Բայց հեռվացիստից ինչից։ Հայաստանը այդտեղից է սկսվում, մենք ենք հեռուները։

Երբ գրում էի մեր սահմանամերձ գյուղերից մեկի` Սիսիանի տարածաշրջանում, նշեցի, որ էլի երկու գյուղ կա, հետո նխչևանը` մի ժամանակ հայկական, հիմա ադրբեջանական ու ազերիական։

Նխչևանի այս կողմում` էլի երկու «դեռ հայկական» գյուղը` Տանահատն ու Արևիսը։

Տանահատի վանքը այցելել որոշեցինք` ուղիղ մասնազուրկ ավերակները, նարնջագույն տուֆից կառուցվածք, բլրի գագաթին։ Տեսախցիկներով զինված ելանք բարձրանալ, բայց ղիսինները զգուշացրեցին, որ տարածքում առատ վայրի կենդանիներ։ Հատկապես այնտեղ չկար լինելով` վերադարձանք մեքենա ու շարունակեցինք գնալ դեպի գյուղը` վանքից հեռվից հիանալով։

Անցանք Տանահատի գյուղով` նախվերջնան կողմից, որտեղ միայն մեկ բնակիչ կա, ընդ որում` գյուղապետը, որն էլ գյուղում չի բնակվում։ Հասանք վերջին գյուղ Արևիս։ Անտիվ \u0563յուղերի այցելությունների գտա նման տեղ չէի հանդիպել։ Կյանքը կարծես սառցել էր այստեղ դարեր առաջ։ Կիսատևացին փողոցիկ տներ, մութ փողոցներ, փլվող շենքեր, տանիքներ։ Մի տան լվացք էր կախված մի տան առջև, մի քանի ալանթաներ տանիքներին, մի քանի կանգնած մեքենաներ, մի քանի մշակված այգիներ։ Սա կենսագործության ամբողջ ծավալն էր։ ԰ողով \u0561նցանք գյուղը` առանց հանդիպելու մեկ հոգի։

Դպրոցի բակում հենաշար Տումանյանի նման ընկուզի ծառ կանգնած էր, իսկ դպրոցը` փոքր ու հին մի հարկանի կառույցք` փակ էր։ Լինելու էր գրեթէ ժամը 3֊ն, ու չէինք կարողանում պարզել, թե դպրոցը բաց է, թե ոչ, որովհետև ոչ մեկի հետք չկար։ Համացանցի տվյալներով` դպրոցում 5 աշակերտ։ Պատուհաններից մեկին ծիածող աղջիկ էր նկարված, թետևածել վտանգի դեպքում արտակարգ տարհանման պլանը։ Կողքին` փակ բուժկայան։

Կանգնած էի լռության մեջ, նայում էի շուրջս։ Գյուղը նմանէր մի փոքրիկ, փոշոտ երեխայի` հագնված, անուշադիր, տրտմեր` հագերով, միայնակ գետեզրին նստած, սպասող գրկումին, քնքսությանին ու ուշադրությանին։ Կոնկրետ հայրենասիրությունը այստեղ է, հավաքական սիրություն, որը թվում է մեզ բացակայում։ Էս դու ինչ եմ արել, որ գյուղը այսպիսի վիճակի չլիներ։ Լռություն։

Անտառով էինք գյուղի միջով շարունակել, մինչև նրա ավարտին։ Դառնանք զինվորական կետ, որտեղ ընդհանուր ընտանիք կանգնած էր։ Զարմանքով նայեց մեզ ու մոտեցավ.

Զինվորականի տարածքի մեջ կանգնած էր զինվոր մը, իսկ սկավարոնը մոտենում էր ուղէն նայում։

Սահմանը սրանից հետո սկսվում է։ Հայաստանը այստեղ պրծավ։ Չէ, Հայաստանը այստեղից սկսվում է։ Ետ դառնում ենք անդրադաձ մտածելով Արևիսի վրա…

Անկասկածելի` ուզում ենք Նխչևան, Արևմտյան Հայաստան, ծովից ծով Հայաստան։ Բայց կոլեկտիվ չենք ճանաչում Արաքսից Մինչև Դեբեդ Հայաստանը։

Մեր Հայաստանը հիմա սխալ տեղում է։ Հայաստանը պիտի սկսվեր էստեղից… Մեզ չպիտի հարցնեն, թե ինչ ենք կորցրել այս սահմանամերձ գյուղերում։ Սահմանի գյուղերը հեռու չպիտի լինեն, հակառակ Հայաստանը պիտի չափել այստեղից։ Պետք է նորից սկսենք գյուղերը, մեզ ու Հայաստանը նորից։ Պետք է սկսենք նորից, այստեղից, որտեղից այս պահին պրծնում է Հայաստանը։

Հայաստանը վերջին գյուղ չունի։ Հայաստանը իրականում վերջ չունի…